Władysław Matlakowski należy do tych wybitnych postaci, o których pamięć powinna być pielęgnowana i przekazywana kolejnym pokoleniom. Urodził się w Warce 175 lat temu, 19 listopada 1850 r., jako syn Jana Mikołaja Matlakowskiego i Jadwigi z Plecińskich. W czerwcu br. minęło 130 lat od jego śmierci. Te dwie rocznice skłoniły Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce do przypomnienia tej nietuzinkowej postaci i opracowania wystawy biograficznej.

Dzięki zachowanym materiałom źródłowym, wydanej biografii i wielu publikacjom poznajemy Władysława Matlakowskiego jako wspaniałego obserwatora swoich czasów. W chronologicznej kolejności wystawa przypomina jego losy w czterech strefach: Warka, Warszawa, Podróże i Podhale; na końcu przywołuje dowody pamięci wybitego badacza.

Na ekspozycji przybliżymy Warkę jego dzieciństwa i dom rodzinny, który miał ogromny wpływ na kształtowanie jego osobowości. W jego pamięci na trwałe pozostały wydarzenia powstania styczniowego i spotkania z Piotrem Wysockim. W latach młodości w Warce kształtował się patriotyzm Władysława, wrażliwość na tradycję i kulturę. Nauka w Warszawie II poł. XIX w., w języku rosyjskiego zaborcy, na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim – choć niełatwa, dała mu solidne wykształcenie i pozwoliła zdobyć upragniony zawód chirurga. Praktyka lekarska, a potem intensywna praca na stanowisku ordynatowa w szpitalu, zbudowały jego pozycję materialną. Podróże po Europie poszerzyły jego horyzonty i umożliwiły poznanie kultury i sztuki światowej. Talent Władysława szedł w parze z pracowitością. Poza obowiązkami lekarza, publikował w pismach medycznych, uczestniczył w konferencjach i zjazdach lekarzy.

Rozpoznana u niego w wieku 28 lat gruźlica determinowała jego kolejne plany. W 1883 roku wyjechał na leczenie w Tatry, a następnie do Zakopanego, które pod koniec XIX w. stało się jednym z najważniejszych salonów artystycznych Polski. Zachwycony regionem, krajobrazem, kulturą, zwyczajami – zaczął opracowywać budownictwo i zdobnictwo ludu na Podhalu. Zachowanie dla przyszłych pokoleń ginących wzorów góralskich chałup, ozdób stało się celem Władysława w ostatnich latach życia. Napisał wybitne „Wspomnienia z Zakopanego”, przetłumaczył „Hamleta” W. Szekspira oraz dwie fundamentalne prace dotyczące budownictwa i zdobnictwa podhalańskiej sztuki ludowej, które wzbogacił własnymi rysunkami.

Poprzez zachowane przykłady XIX w. zabytków podhalańskiej sztuki ludowej, fotografie z epoki i tablice z rysunkami Matlakowskiego, przeniesiemy się na wystawie do Zakopanego – wówczas niewielkiej miejscowości z drewnianymi chatami.

Postawa Matlakowskiego w zderzeniu z chorobą oraz ciągła praca w świadomości nadejścia kresu życiowej drogi – to lekcja dla każdego. Kiedy czuł się już naprawdę źle, spisał testament, który będzie można zobaczyć na wystawie. Ostatni rok życia spędził w majątku rodziców żony Julii w Zbijewie na Kujawach, gdzie w otoczeniu najbliższych odszedł 19 listopada 1895 roku, w wieku 45 lat, w dzień urodzin swojej ukochanej córki. Przed śmiercią zdążył zobaczyć pierwodruk tłumaczenia „Hamleta”, który zaopatrzył piękną dedykację do ukochanej żony.
Ekspozycję kończą przykłady dowodów pamięci, którymi obdarzany jest Władysław Matlakowski: w Warce, w środowisku lekarskim Warszawy i w Zakopanem.

Jego biografia budzi podziw, ale także jest wspaniałym przykładem dla każdego z nas. Pokazuje, jak wrodzony talent, połączony z pracowitością, wytrwałością i pasją, pomimo ciężkiej choroby, zbudować może piękne i spełnione życie.
Zapraszamy na wystawę do Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, aby poznać nieprzeciętnego uczonego, badacza i wspaniałego obserwatora II poł. XIX w.

Ekspozycja zostanie otwarta 16 grudnia 2025 r. i potrwa do 5 kwietnia 2026 r.
Muzeum będzie czynne również w drugi Dzień Świąt Bożego Narodzenia oraz w weekend 27-28 grudnia. Polecamy i zapraszamy! - Iwona Stefaniak
Dyrektor Muzeum im. K. Pułaskiego w Warce!

Wystawa dofinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
oraz samorządu Miasta i Gminy Warka.

Kuratorzy wystawy: Iwona Stefaniak, Karol Kucharski
Współpraca: Łukasz Gajda

Koncepcja, scenariusz wystawy: Iwona Stefaniak
Teksty: Iwona Stefaniak
Konsultacje: Adam Maciej Matlakowski

Władysław Matlakowski (1850–1895) – urodzony w Warce, najstarszy z pięciorga dzieci Jana i Jadwigi z Plecińśkich. Od najmłodszych lat wyróżniał się zdolnościami – już jako siedmiolatek biegle czytał, pisał i liczył. Po nauce w Warce ukończył III Gimnazjum Klasyczne w Warszawie, a w 1870 r. podjął studia medyczne na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Dyplom lekarza uzyskał w 1875 r. ze złotym medalem i rozpoczął karierę w warszawskich klinikach chirurgicznych.
W latach 1875–1876 odbył dziewięciomiesięczną podróż jachtem po Europie wraz z hr. Benedyktem Tyszkiewiczem. Zwiedził m.in. Francję, Portugalię i Włochy, spotykał wybitnych lekarzy oraz przedstawicieli polskiej emigracji, co znacząco poszerzyło jego horyzonty.
Po powrocie rozwijał praktykę lekarską, specjalizując się w chirurgii i stając się jednym z czołowych warszawskich chirurgów. Publikował intensywnie – ogłosił ponad 70 prac naukowych, interesował się antyseptyką, aseptyką i chirurgią ginekologiczną. W 1882 r. został ordynatorem oddziału chirurgicznego Szpitala Dzieciątka Jezus. Leczył z oddaniem, często bezinteresownie; jednym z jego pacjentów był młody Stefan Żeromski.
W 1885 r. ożenił się z Julią Zaborowską. Mieli troje dzieci, a tragiczna śmierć jednego z synów poważnie odbiła się na zdrowiu Matlakowskiego. W 1891 r. musiał zrezygnować z pracy w szpitalu.
Za radą Tytusa Chałubińskiego wielokrotnie wyjeżdżał do Zakopanego, gdzie odkrył fascynację kulturą Podhala. Przez lata dokumentował budownictwo i zdobnictwo góralskie, tworząc rysunki, opisy i analizy o ogromnej wartości naukowej. Tam powstały jego najważniejsze prace etnograficzne: „Budownictwo ludowe na Podhalu” oraz „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu”. Równolegle tłumaczył „Hamleta” W. Szekspira, pozostawiając przekład wierny i wysoko ceniony.
Ostatni rok życia spędził w Zbijewie na Kujawach, gdzie pracował nad kolejnymi publikacjami. Zmarł 26 czerwca 1895 r., w wieku zaledwie 45 lat. Pochowany został w Chodczu.
Matlakowski łączył talent naukowy z artystyczną wrażliwością. Był lekarzem, humanistą, etnografem, rysownikiem i świetnym obserwatorem swojej epoki. Stefan Żeromski nazwał go „niezrównanym wśród nas człowiekiem”, a prof. Janusz Kapuścik – „pochodnią w mroku” i „wybitnym lekarzem”. 

Źródło: Muzeum im. K. Pułaskiego w Warce